内容：
回忆录 (Pengingat) 3：
我的前半生（Pengingat Aku） 3：回家乡（Pulaika menua）
回家乡
(一)
当日本战败后的一个星期，我们被解散遣回砂拉越。我们一共九十几个人，每个人只分到用袜装的硕莪粉和一些布，步行出发往回走。
第一天的路程,碰上了一个无边无际的竹林，这里虽然不是沼泽地带，但遍地都是齐腰深的水十分难走。我们跑了整整半天才来到山脚。下午我们就爬上砂、沙分水岭。一到山顶可就成了黑暗世界，天空飘来了浓浓的厚雾。四面都是人群的叫喊声，各组或各个人都在寻找能熬的地方，有的起火，有的找树，有的因累了就那样躺地而睡。
因是晚上绝大多数人都没找到水，没有煮饭，就只好生火而睡。我们一组共九个人，我吩咐大伙儿找小树枝起火，自己去找水。我朝著有亮光的地方摸去。摸著摸著，突然发现有一条人砍的路直往下去。我往下走著走著，眼前出现一间用“板督”（Pantu）叶盖的“兰高”（Langau），四周堆满了骨头，原来是深山里游猎民族的居所。还好他们已离开这儿。听说，他们如果见到你人少就会干掉你，拿走身上的东西。我们在行程中有几天就发现有些人在背后跟著。找到水后，我叫人去拿，我又去把住地旁的几棵“板督”全砍下。我们把它切成大块，煮熟后把水倒掉，吃饭时每人分一小粒盐，咬一口板督“芯”，舔一下盐，再喝那煮得很稀的硕義粉。后来我把吃不完的“板督”芯分给那些很疲倦的人,他们也很是感激。第二天人们才纷纷去砍“板督”芯。
队伍继续沿著砂、沙边界线跑,由于有许多叉“垄”，不知走向哪里。本来走在前面开路的是年纪比较大的人，在这叉“垄”面前他们也不知所向，只好与大家商量。许多人都说：“不知道”，或不吭声。后来我说：“太阳升起的地方是沙巴，下落的地方就是我们的砂拉越。若我们太深入，那边是内陆无人烟的地方；若太外，又靠近海边。我们就沿著太阳下落的正中地方走去，可能会刚好碰上有人居住的地方。我们才能尽快摆脫这困境和游猎民族的地区，那时就会懂得方向。”大家都一致表示同意。
接著我们又前进。突然前面响起了凄凉的尖叫哭声，好像人群被甚么冲散似的。我们后面的赶紧跑到前面看个究竟。原来是人群被一窝naning（一种蜂）冲成两段。有的向后溜，所有能走的地方都有人在奔走，也都有naning在追赶，我想这有甚么好哭，都那么大年纪了。但也罕见如此凶猛之蜂，整个山垄几十米的地方都被他们堵塞，见人就蛰。我们等了一个多小时才慢慢的少见naning蜂在飞了，于是赶快跃过去，这时它又发狂起来，我们拼命往前跑，我还是被它蛰两口，后来还因此而病了一场。
(二)
来到了孟牙浪（mangalong，在第五省）河，我们就沿河下，来到有人居住的地方。这里共有六家（加达山族）人。
吃了半个月的板督芯和硕義粉，每个人瘦得像猴子，人坐在地上膝盖和头几乎一样平。我们自然很想在这里搞些粮食，当时正是他们收割季节，我们坐在广场上，看见一群妇女在一高大的楼下椿米，阵阵的稻香飘来钻进鼻孔，真令人为之垂涎。听到人群里发出咕咕讲话声，却没有人敢去帮那些妇女一起椿。后来，我跑过去，拿起他们的木桩就和她们一起干起来，有一个妇女见到我，赶忙扶我坐下。她说：“孩子你很疲倦了，我们看了你们那样子很同情，快坐下吧！”。“不要紧”我说。但她总要我坐下，我只好坐下看她们椿。
这时只见一个妇女正忙著弄一盘满满的稻麦（用未成熟的稻炒，椿成粉，如麦片）。另一个妇女又爬上屋，提了个罐，她来到另一个跟前，打开灌倒了出来，原来是白糖。她把那盘稻麦调了糖，走到我面前说：“孩子，这拿去吃吧。”我回到了广场。有的人说：“你为甚么这么干，我们饿死也不要去，那样很羞耻”。我说：“我们不是为了吃，而是为了在人家面前有个好印象，这不是我们的同族，我们又是有难的。如果我们的感情冷淡，他们又是怎样看待？”有许多人说：“你刚才做得对，只是我们不敢去。”我说“：“我们又不去骂人，那有甚么可怕呢？如果怕羞的话，我们顶多呆三、四天也走了，也没有羞耻的地方。”我们跟他们的Tuai Kampong（村长）商量之后，决定用布和他们换粮，我们人也被分到几家去住。
由于他们刚开始收割，家里的粮不够换，第二天早上妇女们忙著在田里割稻，我们也去帮割。我们用一 布和他们换一干冬米。由于他们也很缺布，所以很积极和我们换。
这里的民族风俗与我们不同。他们的灶头上放满树叶，把煮好后的饭从锅里挖出来包成一包包，然后再把锅拿去煮菜，我们以为要拿来分，主人又没交代，所以吃到最后还剩好几包。到了第二餐，剩下的冷饭他们都自己吃，不让我们吃。他们说：“这是我们的风俗习惯。客人来一定要煮热饭给客人。”短短的几天使我们感到这个民族是很友善的。
我们离开这里的群众继续沿S.Mangalong下去，每到一个甘榜他们都已事先知道，因为他们各村都已敲锣通知。到了Sepitang我们就分散，各自到自己要去的地方。我们一组六个人一起来到了Mentulu这里是本民族的群众，我们就在那里住下。我住的一家刚好没有儿子，我和他们一起生活，一起干活，他们对待我如亲儿子，我像在家一样工作，大家像是一家人。在这里我们呆了一年，搞足了路费，惜别了亲如一家的人，乘坐自己用Tekalong树皮做帆的船，沿海飘回到诗巫，回到自己的家乡，结束了受日本人欺骗，流落他乡的生活。
参加政党
(一)
回到家乡后，1948年又到沙巴做工，1950回到诗巫。听说很多人当兵去马来亚跟共产党打仗。当局还造谣说甚么那边回的人很勇敢，出了名。那时幼稚的我也去报名，但刚好人数已够，要等下一批。回到家后听到风声，说那是反对党（指马共）他们要自由，要反对不合理的东西和社会。我想：“我干嘛要去打这些好人呢？”经过脑海里的反复想后，我最后决定不去当这些兵。
1962年我在进步思想影响下，加入了砂拉越人民联合党。由于最初不大懂严密，不知特务的注意，比较大胆的去揭露反动派的罪行，于是在1962年尾被捕。
敌人问我：“你有参加共产组织吗？”我说：“我不知道甚么叫共产党。”他说：“你认识华人，华人很多是共产党。”我说：“王其辉是华人，他是头，你去抓他。”他说：“王其辉是好的，只是他的‘手脚’不好”。问来问去没结果，第二天我被带去见县长。他瞪著蓝眼珠看我，问我有没有参加共产党，我的回答还是：“不知道”“没有”。后来，他问我会不会识字。我说：“不会”。为了证明，他叫手下写了SUPP和Saati两个字叫我辨认。要说识字，当时是不多，但这两个字还是认得了的。但为了欺骗敌人，我故
意把它颠倒说。后来他讲了，我还是颠倒说，于是他信以为真，拍著我的肩膀说：“你真的不识字，如果你识字，你就不会参加共产党。”由于敌人没有证据，后来就把我放了。
出来后，我一面继续参加公开政党，一面还参加地下组织。一面为人联党宣传。送传单，一面替地下组织联络、送信，我几乎没有在家做事。两、三天就要去执行一次任务，最多在家里呆一个星期。特别艰苦的是地下工作，若半夜来信也要爬起来去送。一个人在江上划著小船，有时要划很远，整夜没合眼，又要躲躲闪闪，遇到风险也是常有的事。
有一次，我在卡地拔斯（Katibas）河尾送信。我把信装进头发油瓶里，放在船板上，再用泥土厚厚黏住。驶著挂尾车来到一座长屋，我停住车上去看看。听到挂尾车声，一群小孩来到船里玩。由于疏忽，一时没把信带走，回来一看，信竟然被人挖去了。心中不禁一惊，问那些孩子和他们的父母，可是那些孩子没有一个承认。后来有一个孩子小声对我说，他看到另外一个拿去。我好好跟那个孩子说，可是他怎么也不肯还给我。没办法，只好跟他父母说，那是我避 鱼用的Pengaroh（护身符），只要他把东西给我，我就把发油给他。经他父母好说歹说，最后终于把东西要了回来。这才松了口气，不然后果不堪设想。
又一回去送信、刊物和一把手枪。当时离Katibas河口不远处驻有敌兵，查看来往船只。这怎么能偷渡过去呢？一旦查到那是怎么也骗不了。不去，时间又紧急，怎么办？我想如果开快船上，敌人一定怀疑，有再加上那里很多人都认识我。但正好这时是Katibas河的捕鱼旺季，很多人来河里抓鱼，于是我就学这些捕鱼的群众在船头放了几张鱼网，又找来一个斗笠盖在头上打扮成渔夫捕鱼的样子。船驶到Katibas河口，我把车停掉，慢慢沿敌人驻地的对岸划上去。这时我看到有几个敌兵在冲凉，有几条船正被检查，我就划得更慢，并假装弄那个网，慢慢的，离敌兵越来越远了，不见了，终于过了鬼门关。我高兴地发动车子，开足马力，顺利的直奔目的地，和同志接了头。
(二)
在人联党中我曾被选作为到马来亚的一个代表。我们先到新加坡，然后才到马来亚半岛。
到了马来亚，由那里的反对党领著我们参观各个地方，介绍他们那里的农田和农民生活。我们又走到街边，看到好多个乞丐，他们说这些穷苦农民和乞丐都是反动当局不合理政策造成的。我也亲眼看到，在饭店吃饭时，有几个穷人等候在我们周围。我们吃好后，桌上还有剩下的饭菜，他们就涌上来抢吃。有的还捡起人们丢在地上的半截烟来抽，我见了十分感慨。这件事使我清楚的认识到反动派是怎样对待人民，反动派说马来亚人民生活过得很好，全是假话、造谣。
回到自己国土,我向群众做了宣传。1965年我还结合本国反动派情况，向群众讲了他们怎样剥削我们劳动人民，和我们为甚么落后贫穷等。
由于搞秘密活动已被敌人怀疑，1965年又一次被捕入狱。在监狱里，敌人没给我衣穿，不给盖被，只穿一条短裤。我在监牢里总共度过了九天。这九天里每天早上和下午盘问两次，但始终没能从我的嘴里得到甚么东西。最后警察头目亲自来要收买我。他说，只要我出卖了同志，就给我一千块钱，一支手枪，叫我当特务。我说，钱我会用完，我根本分不清谁是共产党，只能随便讲，他们以后也会打我，所以我不能拿。手枪我不会用，以后会用也可能乱打人。敌人无奈，最终还是放了我，许多华族看见我被释放，没有出卖他们，自然很高兴，并更积极的帮助我们。
(三)
我还没参加政党和地下组织时，一家人的生活是没有问题的，稻芭也有收成，只是缺少钱花。当时胶价比较好，我就想改行去割胶。许多周围的人都说不可放弃做稻芭生活，连我母亲也反对。但我想好了，我对比过，我一天做稻芭只能得一罐米，割一天胶却能够一家吃十天。我一直割了两年，生活不但更好过了，花钱也更自由了，旁人也不吭声了。后来参加了人联党，对家事管的很少了，就靠这剩下的一点本，靠爱人一个人去支撑一家的重担，虽然生活日益困难，但一口饭还是没有问题的。
这时许多好心人对我说：“你的生活本来那么好，如今你已多半日子都在外面，对家事却少管了。如今有了困难，你就不要去参加活动，先回来把自己生活搞好吧。”我回答他们说：“这党是好党，是要大家富起来的，我现在苦一点是为了以后大家好。”党听到了这件事，后来每月就发我一百元工资。
我的身份越来越红了。有一天我打算去巴刹，突然收到一封来信，信中说：“你不好再下来了，敌人已在这等著抓你，你立刻做打算。”敌人在巴刹等不到我,就赶快去长屋抓，但他们来迟了两、三个小时。在敌人追捕几年后，我终于在1968年8月20日上边区，参加了PARAKU（北加里曼丹人民军）。
(四)
在前面我讲了一点，幼小时的我是个贫穷、受人欺负的孩子。我受够了这样的痛苦，我最讨厌这样的人与人的关系。我想，我要找出人生生活的真正美好、平等，这一直成为我的理想。参加日本军队满以为能有知识、能自己管理自己的国家，摆脫贫困，实现自己的理想，结果却落空了。人联党成立了，据说是要为人民幸福和平等生活而奋斗，我不死心当然就参加了人联。直到被当时的政府逼上了走武装革命的路。
我深深体会人生道路是坎坷不平、弯弯曲曲的。从日本开始到人联党，以及最后参加武装革命，我受的苦我感觉是够了。特别是参加革命后个人的损失、打击更多，可说是家破人亡。可是自己的理想还未实现。虽然我老了，但我不放弃革命。革命下去个人利益难免会损失或被破坏，但没有我们这些前人的奋斗，哪来后人的成果？我相信自己要追求的理想最后一定会实现。
编者按：
这是由Ubong同志口述，由其子（Serijin Ak Ubong，在部队内名叫Api）笔录，并经其他同志修改、整理的Ubong同志回忆录。
Pulaika menua
Jipun seminggu udah alah perang (surrender), kami sedadu Jipun "padam", lalu belatur pulaika Sarawak. Tubuh kami lebih 90 iku. Tiap iku semina dibagika mimit aja tepung mulung sereta diberi dedas kain. Pulai bedarat sama ngati kediri. Mula bejalai nengah belayan buluh ke besai baka ai tasik nadai dipeda tisi. Ditu amat ukai paya, tang ikas punggung penalam ai, tusah bendar bejalai nengah nya. Pejalai kami setengah hari terit baru datai dikaki bukit. Lemai kami datai ba antara menua North Borneo (Sabah) enggau Sarawak. Datai dibukit dunya petang, ambun tebal. Disekililing nya dia, mensia manjung, ati sama gaga deka pulai ka menua. Dia bala sama kiruh begagaka palan endur diau sementara, bisi nya ngiga kayu, bisi nya ngidupka api, ke bangat lelak tinduk melukuk ngali kediri disebelah nya dia.
Hari udah malam, mayuh bala semina ngidupka api, enda ngiga ai, enda nyumai, terus tinduk. Grop kami tubuh 9, aku ngasuh sida ngiga rangkang ngiga punggu, ngidupka api. Aku siku ngiga ai, bejalai begama nuju tempat ketampak agi. Kelengah bejalai tetemuka siti jalai bisi abi tebas urang, nuju sebuah langkau daun biru. Ngelingi langkau mayuh tugung tulang jelu, tu langkau endur bansa urang utan diau, sida sigi idup ngasu, nadai diau mendam. Nasit udah mindah kebukai. (Ku tusi, enti tepeda ka urang nadai mayuh tubuh, sida berani nyamah lalu ngerampas semua utai ke bisi urang nya. Sepemanjai pejalai kami, kala berapa kali, di-entudi sida nya.) Dia aku tetemuka bisi ai, udah nya aku ngasuh bala ngambi ai. Aku ngupa beberapa pun pantu, disumai rebus, kuah buai, maya makai asi tiap iku kami diberi seleka garam, maya nyuap sesirap upa, dilat sekali garam nya, irupka bubur mulung ke disumai cukup ancur. Aku magi mimit ka bala kebalat lemah, sida gaga, lalu suah nyebut terima asih. Hari siti rami laban sama bela nurun ngupa magang.
Bala masih bejalai ngembing nisi garis menua Sarawak enggau Sabah, ketegal bangat bendar bejalai bebelit-belit, nya mai nyau enda tingatka tunga menua ke deka dituju. Ari nya bala berunding, ningaka penemu bala mayuh. Tebal agi madahka diri sigi enda nemu. Maya nya aku mansutka penemu diri. Ku aku: Sabah tungaka timur (tungaka mati hari idup); Sarawak tungaka barat (tungaka mati hari mati). Enti kitai bangat tekelalu dalam katas kin, nya nuju menua puang ke nadai dipangkang urang, enti kitai bangat kia ka lagi (ditunjuk ngena jari), kitai rembus di ai tasik. Kitai patut bejalai lurus nitihkka adap pengelabuh mati hari. Dipelabaka bakanya kitai baru ulih rembus di menua ke bisi dipangkang urang, sereta baru ulih ngelaungka menua kebisi "urang utan". Bakanya baru ulih betul tetemuka tunga menua kitai. Semua besetujuka penemu tu. Kami lalu mupuk angkat bejalai lurus mansangka mua belama-lama. Sekali ninga sida ke bejalai dulu nyau nyerauh besai nyawa, sekeda dinga enggau sabak-sabak, bala belawa lari pambar. Kami kedudi begaut belawa mansangka mua, Nya baru nemu indu gamang balat mintis. Ku ati aku dedin, iga bangat nyabak nuai-nuai nya. Disebelah bukit nya dia bisi beberapa puluh meter pesegi, endang indu gamang magang. Lebih sejam ngetu dia, nganti indu gamang pulaika serangan. Udah kurang sekurang, kami enggau naka penegar ngelari kediri ari nya, aku dua abi disengat, ngejungka sakit.
Kami rembus disungai Mangalong, menua bagi-ke 5, Limbang. Kami bejalai ngili sungai belama, datai ba menua kebisi urang. Dia bisi nam pintu rumah panjai bansa Kadazan. Udah lebih sepiak bulan kami bepakaika upa pantu, tepung mulung, kami sama kurus ayan tulang kerigai. Kami deka begiga pemakai, maya nya urang dia baru belabuh ngetau. Bala kami duduk, meda bala indu tengan nuntuk berau. Ribut muput mala aja ngesuhka wangi berau ngagai idung kami, ngasuh kami nyau nitik liyur ensiyum bau iya. Bala baka dumu bejaku dia, tang nadai angkat nampil nulung sida nutuk. Bisi siku indu meda aku nampil enggau nutuk, begaut narit jari aku ngasuh duduk. Ku iya, anak kita udah cukup lelak, kami kasih amat kekita. Nadai ngawa indai pia ku aku. Anang anak, duduk aja ... duduk aja, belelak manah kita, ku jaku
indai tuai nya.
Bisi siku indai urang dia mai kami makai empin (kempin) berau baru sepinggai besai, datai ga indu siku megai kung mai gula pasir kena makai empin nya. Pakai anak, pia ku sida! Aku ngikut basa baka selama, nyeput mimit semadi betegu, udah nya bejalai ngagai padang laman kia. Maya ditanya bala kaban, dia aku madah, aku ukai malu, taja lapar, tang aku mikir, enggaika kengka sepinggai besai nya aja laludibantai abis ke kitai, sida empu nyau enda makai, ati aku enda senang. Sida sigi manah ati enggau kitai, tang kitai naka ulih anang ngenusah sida. Agi mega sida bansa bukai, kitai patut deka naka ulih nunjukka pemanah ati enggau pengibuh kitai bansa Iban enggau bansa sida. Endang sigi milih gaya maya masa kepatut asai, kami berandau manah enggau ketuai kampung, kami ngena dedas kain kena nukar berau ari sida. Sida baru belabuh ngetau, kengka berau dirumah enda cukup kena nukar dedas kain bala kami. Pagi hari siti nyau bala indu nurun ngetau, kami sama enggau nyaup sida ngetau. Sedepa pemanjai kain diganti enggau segantang berau. Sida dia suntuk amat kain, nya alai sida gaga bendar. Adat sida enda sama enggau adat kitai. Datas dapur dia dengkah mayuh daun kayu, asi udah mansau, disungki lalu dibungkus digaga sebungkus-sebungkus, udah nya periuk dikena sida nyumai lauk. Dijangka bala kami asi nya deka dibagi ke semua, tuan rumah enda ga madah, udah kami makai, agi mayuh bungkus asi nya dia. Maya makai baru sida enda nyagi bala kami makai asi celap nya, sida empu makai. Ku sida: "Tu gaya adat bansa kami, temuai datai meseti diberi makai asi angat". Asi celap empa sida empu. Taja seminaka baru beberapa hari udah begulai enggau sida dia, tang kami ngasai bendar penelap, pengasih, pemanah sida enggau kami.
Kami angkat ari menua nya, ngejangka sida, kami dipadah dasuh ngili sungai Mangalong belama, semua rumah kedipansa kami, urang dia udah dulu nemu magang. Laban sida udah dulu mangkungka tawak ke rumah sebuah-sebuah. Datai di Mentulu (Bintulu?) nya menua bansa kitai, kami singgah lalu dulu diau dia. Bilik ke endur aku diau besenapak bendar, seduai melaki bini nadai anak. Aku diau ba sida iya dia, nama kereja seduai, aku sigi enggau. Sida baka ke enggau anak amai enggau aku. Aku mega sigi baka ke bekereja ba bilik diri empu. Setaun aku udah enggau sida diau dibilik nya, udah bisi tebulihka belanja dikena pulai. Penyinu aku ka seduai, endang baka kebetul sinu ka apai indai diri ngejang ninggalka seduai. Aku angkat mulai kediri ngena perau liyar kedigaga aku ngena kulit tekalung, bejalai nebing tasik belama-lama nuju Sibu. Pulai datai di rumah tangga diri empu, nya tungkat penudi aku ngampar ke menua bukai ditipu Jipun