内容：
回忆录 (Pengingat) 2：
我的前半生（Pengingat Aku） 2：当兵（Nyadi Sedadu Jipun）2
(五)
粮食由米和蔬菜转为番薯、金瓜和米，而且越来越不够吃。于是全体会议召开了，商议怎么办？有一个提议去日本人的园地里偷，那儿有芋头和甘蔗。他叫我跟他去，另一个也要去，“还有谁？”他问，再也没有人吭声。这时战乱时后，一不小心是要送命的，其他人不去，只好我们三个人了。
避开了日本兵的住点，上了路，我们就偷偷来到园地。四周看看没有日本人看守，我们就分开，他俩一个地方，我一个地方。我们赶紧七手八脚的行动起来。这芋头真够大的，我把拔好的芋头放在木桐上。这时我听到他俩吹哨声音，我向四周一看却没发现甚么，但见他们把拔好的芋头和甘蔗拿了拼命往芭里跑，我正在想发生了甚么事的时候，只听身边有人喊：“你想死吗！”原来是三个日本兵躲在山凹的地方（我没发现），并偷偷的接近我。结果东西全部被扣留，还好没被一顿揍。
又是到了领食的时候，东西更少了，于是人群又议论纷纷、商议对策。我的头领说：“我没别的想法了，请大家提出自己的妙法吧！”有人说：“很难了，等下又像偷芋头那样，差点连人都要被打死。”而多数人则默默无言，毫无主意。沈默了片刻，人群中突然跳出一人，举手激动地说：“我们不能就这样饿下去！谁和我一起去日本人的仓库偷米，不然就不是好汉！”很快跳出一人响应他，他说：“两个了，谁还要？”沈默，又是一阵沈默。接著就是一阵七嘴八舌的议论。有的说：“这个去不得，你们没看见那里有七个日本兵看守，还有两挺机枪架著，再加上他们又是睡在米包上面，这简直是去送命。”第一个跳出去的好汉反驳说：“我们不是经常对自己的朋友发粗气吗？像要把人吃掉似的，现在才是看我们谁是真正英雄的时刻。”但人群中的情绪并没有被他的勇气所煽动。发出的却是：“我不要！”，“我也不要”，“我甘愿不吃，也不要拿命去换”的怯懦回答。最后他问我：“你怎么样，要不要跟我去？”我说：“不要，那就是在枪口下拿东西，一旦其中一个醒来我们就完了。”但青年时的我总经不起人家挑动、劝说，所以我们大伙中有危险和七古八怪的事总有我一份。这次也就不例外了。这时头领说：“我不阻止你们，但你们去千万要小心。”于是他叫所有的人把“本牙罗”（Pengaroh护身符）全拿出来。哗！够多，几盘满满的。这时三个人洗呀 呀一片热闹气氛。这只是一时安慰，壮胆一下，接下来就要面对生命的危险了。我们三个人每人佩戴一把匕首，开始慢步行进，留在当地的人们饿著肚子在盼望著我们的归来，更使他们心焦不安的是怕那机枪的吼叫，怕悲剧的发生。
我们走了二十分钟来到货仓，已是深夜十二点，我们在进货仓的小路站著。黑夜中电灯的光照射四周，借著灯光清楚地看到七个日本兵全躺睡在米包上，两挺机枪正对准著小路口。这怎么进去？一旦醒来岂不是在他们的枪口下吗？看了这情形我犹豫了，想回去算了。可他俩还是很坚决的说：“现在是看我们胆量的时候了，不可以后退！”于是他们两个前面，我在后面，一个抓一个的腰，慢慢的半蹲半爬的前进。
三个人的眼睛紧盯著那七双不动的脚，生怕他们活动起来。越来越接近米包了，我们的脚也越来越难行了，三个人不像走过去，而是拖过去。而当我们停下来听那熟睡的声音时，心里总算安定一点，但心脏的跳动声仍然清晰可闻。摸到米包边，我们用货物遮住光线有点昏暗的地方，在那里简单商量了，分头行动，各自拔出匕首，分别拿米、盐和糖。本来心情够紧张的，再加上地上烂，火蚁又是黑压压的，爬得满身都是，但谁也顾不上这些，都把精力全集中于头上的七双脚和只管挖粮食上。当三个袋子全装满了，日本兵还是睡得那样死。我们悄悄的走完小路，到了大路，就用拼命的速度往回奔跑，这时我们似乎才懂得自己还活著。
到了营地，我们三人便高兴的呐喊：“我们还活著，我们胜利了！”留在营地的人全部一涌而来。现在的气氛再也不是像会议开头时那种沈闷、胆小、无主见的心情，而是七嘴八舌，没完没了的谈笑风生，好像个个都成了胆大包天的好汉。在高兴之时，还是头领较清醒，他说，必须把东西尽快拿去藏，一旦日本兵发现一定来查。果然不出所料，我们上床才半小时，就听到车路传来紧急的脚步声，向营地直奔而来。这时我们都还在假
睡，听到喊声大家都爬起来。只见一个日本军官身挂战刀，腰佩手枪，满脸杀气看著我们的灶头和睡床，并狠狠的说：“有人偷了我们的粮仓，你们看见了吗？”回答说：“没有啊，晚上总是会听见有人在大路上跑，不知是谁。”“那儿不是有人守吗？”我们问。“是啊，有人守”他说。“那偷的人真是够本领的了”我们又故作惊讶的说。没问到甚么，他们又匆匆赶往他处，够他们忙的了。
(六)
缺粮、缺粮，又是肚子挨饿的严重问题。怎么办？又是一次集会、议论。“下面有个园地，那边我敢去。一是没有经过日本兵营地；二是这个园地是在一个河转弯的地方。日本人住在园地的另一头，我们从河边的一头去比较容易。谁要和我去？”有人建议说，没有人回答。“只有我一个，那我也不去了。”你看看我，我看看你，还是没有人响应。
“没有人跟我去，你跟我去吧。”又是我一份。后来又增加一个，接下来再也没有人要了。
下午四点，我们就出发。到了园地对面侦察一阵，没甚么动静，就游过河爬上岸。又看了一下，没发现甚么。（这园地本来是华人的，由于战乱而离开，留下一条狗，于是连家园和狗都归日本人）。我们就开始行动，一人拿花生，二人拿番薯，每人都装有半袋了。突然一阵狗吠声，并向我们扑来。我们赶快搬跑东西，但日本人发现了我们，我们没爬上几步，猛烈的机枪向我们扫射来。于是我们边手拉袋子边爬，接著往河里跳。这时不是游过对岸，而是在水里潜过去，不耐了才露出头来呼吸一下又潜下去，就这样潜到了对岸，还好日本兵并没有追来。于是我们又边拉著东西边抓著河边小树往上游。
在营地的人听到枪声后都在做各种的猜测和议论。有的说，完了，有的讲不一定。
但大家都带著盼望、失望的心情等待著。花了一个钟头的时间才游回营地。“都还活著吗？”这是大家关心的，“全都活著！”我们胜利地回答。
人没死，东西又拿到，自然又是笑声和喧闹声连成一片。由于怕给日本人发现，我们晚上就将花生煮来吃，每个人一小碗，加上一点饭。正吃著津津有味，在不远处却响起阵阵炮声。“这是我们的炮弹”有人这么说。岂料话音刚落，里里外外炮弹的爆炸声就连成一片。这下可不得了，人们不约而同的扔掉饭碗，慌乱的朝四处奔散。有的跑向车路，有的跳下河，有的向沿岸跑上去，各向自己认为安全的方向寻求活命。我当时在水里搞了几个钟头，身体感觉冷，就用被裹著身子，坐在床铺吃，旁边有一棵一人抱的大树。正好一颗炮弹落在树头背后，一声巨响，大树向我床上压来，人也一下子被甩出几十步远。这时只觉昏头转向，满天星斗，半晕过去。接著又是身子一轻，人又被甩到河里，被水一浸，我才猛然醒来。但见河上下的石头被炸得直冒火星，河面亮成一片。还好大树挡住，不然可真要变成肉酱了。由于炮弹太近了，耳朵被震聋了整个星期。在黑夜中，我们互相叫喊著，总算把人集合在一起，离开铁路。这铁路边又塞又多刺，脚不能踏地而过，我们就去荒屋拿了几块板铺地而过。就这样等人走完了又把板往前铺。走完这一段，来到一个山头，手脚摸摸觉得会平，于是就睡成一团。等天亮一看，哗！盆、罐、碟各种东西都有，原来是睡在坟墓园里，睡在死人坑上了。
由于炮弹是炸在我们营地上下铁路，于是我们商议要去拿背包。到处是炮声，怎么去拿呢？我们等著、听著。后来知道它猛烈轰炸后大约有十五分钟的空隙，于是我们就趁此机会去拿。炮声一停，大伙就像赛跑似的向前跑，来到营地一看，光秃秃的一片，营房全倒塌，树木像砍过芭似的，我们找到自己的东西赶快往回跑,跑慢的还险些把命送掉。
(七)
有一天，日本人对我们说，上面有一个小市镇，河里很多鱼被炸死，有的半死正在挣扎。我听到又动了心，但又是没人要跟我去，最后好不容易才找到一个。我们俩拣了两个大蓝，走了一哩路来到那个地方。这里没人住，所有屋子全被烧光，还有未烧尽的木板和电线杆在寂静的冒著白烟。我们往河里一瞧，果真不假，河里满是鱼，有的已死，有的还在挣扎。我们把篮子放在河边，跳到河里去抓。当抓够打算回时，突然又发现一条大鱼在河里挣扎，我说：“再去把那条抓了就回。”两人就又跳去抱那鱼。可是抱了又滑走。抱来抱去总是抱不著，正在紧张之际，只见天空两架战机呼啸著从头上掠过。
“会见到我们吗?”夥伴问。
“不会啦”我回答。
接著我们又去抓那鱼，还是没抓到。忽然“嗒嗒嗒”，天空响起了机枪声，向我们扫射而来，两人急忙各自找河边树头躲藏，全身浸在水里，只露一个鼻孔出来。飞机又是扫射又是轰炸，一架又一架来，打到中午没个停。最后我在水里冷到不耐，只好潜到对岸去。正当不耐的时候，刚好来到岸边。一上岸就碰到一条大 鱼，幸亏它见到我就跳水而去。我上岸的地方是一个小岛。于是又要再过次河。当第二次刚到河时，一颗炸弹正准落在我刚才靠近的那颗大树，好险!好在快了一步。另外一个，他早就到对岸的山头等我。
两人等到下午四点才午饭也没吃的空手而回。
Pemakai nyau nadai senadai, bala baum ngiga jalai begigaka pemakai. Bisi siku kaban mansutka penemu, mai encuri sayur di kebun Jipun. Dikebun nya dia bisi keladi bisi tebu. Iya mai aku, lalu kaban siku pin madahka diri sama deka enggau. Iya nanya baru sapa agi deka enggau, nadai urang nyaut. Ari nya kami tiga aja belayarka nyawa ngiga pemakai ka semua kami.
Ngalaungka tempat endur Jipun diau, kami enggau naka penyampat masukka dalam kebun, malikka kiba kanan, peda kemua peda kebelakng, nadai bisi meda sedadu Jipun jaga dia. Seduai dasuh begulai ba tempat siti, nyadi aku kediri ba tempat siti, besai-besai buah keladi udah dikali aku engkah datas batang. Maya nya bisi dua kali aku ninga ensung seduai, malik kia-kia disekeliling-nya nadai bisi meda urang. Tang sekali meda seduai belawa lari kedalam babas, nabanka buah keladi enggau tebu ke udah ulih seduai. Lebuh maya nya aku tekenyit sereta beratika nama utai ke nyadi? Sekali meda sedadu Jipun sigi udah ngimbai aku dia." Kati nuan deka idup deka mati"? Ku jaku sida! Iya kera sida tiga sedadu Jipun nya belalai ba darung. Sida begadai-gadai nyubuk aku. Sida enda nyamah, semua utai enda disagi bai.
Pemakai kediberika kami majak mimit, bala berandauka ngiga jalai. Ketuai ke megai aku: "Aku nadai kira bukai, minta semua mansutka penemu. Bisi sekeda nyebut, tusah bendar bejaku, ujung baka pengujung encuri buah keladi, mimit da enda muai nyawa. Maya ke sama nadai enkeretik. Bisi siku bejaku ku iya: "Enda patut nganti diri parai lepi, sapa berani enggau aku nerumpak setur Jipun? Enda berani ukai anak lelaki"! Udah nya lama sunyi, dinga urang baka dumu bejaku ari tisi,, madahka enda ulih, laban bisi tujuh iku sedadu Jipun jaga bepegaika senapang, agi mega sida sama tinduk datas guni berau. Sapa kin, nya nganjung diri mati. Keterubah bejaku nya tadi, bejaku baru: "Enti kitai sama kitai beserekangka jaku, ngaga diri cukup berani, besai ansang batang rekung ngelaban diri sama diri". Tang masih nadai urang angkat ninga jaku perasang iya nya. Ku sekeda bejaku ditisi, biar enda makai enggai mih bebuai nyawa baka -nya. Udah nya, urang dia betanya pangan madahka enggai enggau ngereja pengawa nya. Ku iya nya tadi, nuan akis (Ubong) enggau aku, bisi siku pin madahka diri deka enggau. Nyadi kami tiga besedia kin. Ku jaku ketuai kami nusi diri: "Maya agi biak menya, sigi alah ujum alah tucuk urang, ngereja utai kepedis sigi bisi aja di ungkupka urang. Aku enda nagang kita, tang jimatka!" Udah iya bejaku lalu ngasuh bambika pengaruh. Cukup mayuh, berapa singkap pinggai, penuh magang laban pengaruh. Sebedau angkat bejalai, dia kami tubuh tiga dulu berunsut enggau pengaruh. Rami diri kami dia, sama meri peransangka pangan diri, Mula iya kami bejalai belubah-lubah, kami tiga sama bisi mai sebilah keris. Bala mayuh ketinggal ba kem kami dia, sama ati ngenatka perut lapar, nganti penatai kami. Sida mega cukup bepengirauka kami, anti-anti senapang meletup, ke madahka kami udah kena penusah?
Kami bejalai 20 minit baru datai ba setur nya, malam pukul 12, kami dulu ngenung, bediri ba jalai mit kenuju setur. Taja malam, tang ari pancar api nya dia, enda ga bangat nyengala petang. Ari kebisi penampak mimit, kami ulih meda tujuh iku sedadu nya sama tinduk datas guni berau. Bisi dua pucuk senapang ditani ba mua pintu tungaka penama jalai mit. Bah bekeni tama? Enti Jpun nya dani, parai ditimbak. Meda bakanya, aku mai seduai nikal pulai. Tang kedua seduai sama nyemetak bendar bejaku munyitu: "Tu mih maya kitai mantaika pemerani, anang surut"! Ari nya seduai bejalai dulu dimua, aku entudi belakang seduai. Ningkap meruang mansangka mua. Kami tiga sama beratika 7 pasang kaki sedadu nya, bisi kenda engkebut. Kami nangi bendar ke sida nya temu ngenyit dani. Guni berau semak-sesemak, kami mansangka mu, nginsit mimit-mimit. Lebuh maya kami ngetu enda engkebut enda inggut, dinga kuruh sida tinduk jenak, munyi repun urang ngambuh, ati kami bisi lantang mimit. Tang ati sigi masih selaris teketap-ketap. Datai ba tisi guni berau, kami tiga bebagi ngereja pengawa sereta lalu belabuh. Jari sama megai keris diri empu, bambika berau enggau garam, gula, jimat sereta jampat. Semada cukup mayuh, ngetup kaki, merayap disebelah tubuh, agi mega dia tanah lucak. Tang sigi enda ibuhka semua utai nya, laban ati berati ke tujuh pasang kaki sida nya, sereta ati bambika utai ti sigi deka diambi kami. Maya tiga kambut besai sama udah penuh disi kami, penyenak sedadu Jipun tinduk endang masih baka ke udah parai magang. Kami tiga enggau naka penyimat ngelari kediri ari nya. Udah nengah jalai mit, datai ba jalai besai, kami enggau naka penegar tulang pulai nuju tempat ke alai kami diau. Udah nya baru kami nemu diri ulih idup! Datai ba kem, kami tiga enda berasai majung, gaga nemu diri udah ulih idup! Bala begau, cukup gaga meda sida ukaika semina nadai bebadi, tang bulih utai. Bisi urang bejaku, ngansak ngasuh deras ke agi nyaup ngelalaika utai ke ulih ari seput nyawa kami tiga. Kira setengah jam udah nya, dinga adapka jalai besai sarih munyi rentak kaki urang bejalai. Lebuh maya nya bala sama gali, mayuh nya ngaga diri tinduk. Dinga besai nyawa pegawai sedadu Jipun ngangau, iya nangkin pedang, jari ngenggam pistol, mua jai amat, tejalik-jalik merenung kin-kia ba tempat ke endur kami diau. Iya bejaku cukup kasar: "Kati bisi kita meda sapa urang keberani amat encri utai kami?" pia ku tanya iya. "Nadai, tang malam hari endang selalu bisi ninga urang kelang kelut bejalai dijalai besai dia, enda nemu sapakah urang nya." Pia ku saut bala kami. "Landik bendar pencuri nya", pia ku iya bejaku dia. Bala kami sama pandai pura-pura, sama ngaga diri deka bendar ninga iya nusi cerita.
Kurang pemakai, ngenat kepemedis lapar, pekara tu balat nyadi ba kami. Begempuru baum baru. Bisi siku bejaku, madahka dibaruh dedin bisi siti kebun, bejalai nengah tisi sungai kesepiak tu, aku berani kia, sapa deka enggau aku? Urang ditanya, enda nyaut. Enti urang nadai enggau, enggai aku kediri, pia ku iya. Nuan mih enggau aku, pia ku iya nunuk ka aku .. Bisi baru unkup aku. Lebuh maya nya bisi siku bala madah kediri deka enggau. Ari nya kami tiga kin. Pukul 4 lemai kami tiga mupuk bejalai mansang kin. Datai semak kebun dia, kami tiga dulu beratika gaya utai dia, udah nadai nemu utai bisi nyelai, kami nyemerang sungai keseberai. Asal bempuka kebun nya urang Cina, sida udah pindah kebukai, laban menua kekacau. Bisi siku uduk masih tinggal dia, lalu enggau kebun enggau uduk nya dempu Jipun. Kami belabuh, siku ngali kacang guling/kacang tanah, dua iku ngali buah abuk. Nya mih kami tiga sama udah ngisi setengah guni siku-siku, sekali mih ninga uduk nyalak lalu ngagai kami. Kami tiga sama enggau naka penegar lari nabanka utai ke udah ulih kami tiga. Bedau bangat jauh kami udah lari ari, Jipun nemu bisi urang, lalu nimbak ngerambang, kami terejun ke ai sungai, ama nyelam (enselur), ama melenang tubuh dalam ai idung aja pansut. Jipun nadai ngagai kami, kami betarit disebelah akar sebelah anak kayu nebing tisi sungai mansang kulu sakulu. Bala ke dikem dia macam mih jaku dipelabaka sida. Bisi nyangka kami udah parai ditimbak Jipun. Sida sama irau bendar. Bisi sejam kami bejalai, baru datai di kem dia. Meda kami tiga sama selamat magang, agi mega pulai bisi utai ulih, ari nya bala tacuh gaga bendar. Laban takut ditemu Jipun, nya alai malam baru kami besumai bepakaika kaccang guling, siku-siku bisi semangkuk mit lalu ditambah enggau asi mimit. Benung baka kucap bepakaika buah kacang tanah, dinga munyi meriam nyau semak-sesemak. Ku bala sekeda kaban: "Tu meriam ari kitai". Dini nemu ... ! Sekali, bėdau abis jaku kedeka disebut, bisi nya jauh bisi semak, mala aja balat munyi letup meriam, letup senapang. Bala maya nya baka kebebai, ningkau ka pingggai mangkuk kedijari diri. Begau sereta pambar lari ari nya. Bisi nya enggau naka penegar diri belawa nuju jalai kerita, bisi nya terejunka ai sungai, bisi nya lari nebing sungai, sama lari ngagai tempat kelikun dipelabaka ngapa, sama ati ngidupka nyawa diri. Aku lalu nyau bejam-jam berendam ba sungai, isi udah nyau getar-getar celap. Ari nya nikika pantai, duduk depun kayu kebisi sepamakap pemesai, lalu bebungkur enggau pua sereta bepakaika utai kebisi. Nadai mukai-mukai sigi bum labuh meletup numbangka sepun kayu kesemak aku, ke ngasuh aku jauh tepelasit, bisi bepuluh kaki penyauh. Aku ngumbai diri mati, petang sekali utai dipeda, enda nemu ni kah pengelama aku luput. Danjung bala kaban ke sama bisi dia mandi di ai sungai dia, udah nya baru aku ngelada. Maya aku sedar, meda batu dulu dili bapi-api, basap-asap laban kena bum. Tawas sekali menua nya dia, sungai pin tawas. Nasit bendar bisi kayu besai nya nyaga aku, enti enda pia, udah demuk baka kedipepat tubuh aku laban bum. Pending aku lama amat benggal.enda ninga utai.
Malam hari, kami sama bekangau pangan. Pengujung kami ulih begulai baru, sama angkat ari jalai kerita api nya dia. Ditisi jalai kerita api nya dia, repa, mayuh duri. Ari nya kami ngambi papan rumah lama ke udah dilengkaka urang. Papan nya kejematan, udah pupus bala niti, tarit baru lalu engkahka mua, bakanya belama-lama, dataika ba tempat kepatut enda ibuh bakanya. Udah nya datai ditucung bukit, gama enggau jari kair enggau kaki, deka nemu gaya pengentap, pengering tanah dia, kami sama tinduk melukuk dia. Hari tawas. Apu! Peda dia benda, kebuk, tajau, pinggai mangkuk macam utai dia, kami enda nemu diri semalam-malam tinduk begulai enggau urang ke udah parai (pendam).
Laban kami dijalai rail dia, kin kitu kedua piak masih bisi bum labuh. Nya alai bekeni jalai kami ngambi ma ngambi barang kami. Ari nya kami baratika, udah balat muai bum, bisi maya lega 15 mimit. Kami benggauka peluang nya ngambi ma kami. Bum masih bisi meletup, tempat nya dia baka tegalan umai, rumah rubuh, kayu tumbang. Udah ngambi utai dia, kami setengah belawa ngejangka kem kami nya, laban mimit lubah, engka ngejungka nyawa bebadi parai.
Hari siti, bisi siku Jipun nusika kami, tunga katas kia bisi siti pasar mit. Nampis nya dia bisi siti sungai. Diatu ba sungai nya dia mayuh amat ikan parai laban bum, sekeda agi ulih engkebut. Pending aku ninga, ati aku lalu gatal, tang nadai urang dibai kin. Pengujung bisi siku nyau semadi deka enggau aku kin. Kami duai mai dua iti bakul besai, penyauh sungai nya ari palan kami bisi sabatu. Nadai bisi urang dedin. Menua dia nyau nyadi temawai digasak bum. Sekeda tempat masih balat basap, api masih mau makai papan kayu makai tiang rumah. Maya kami duai datai ba sungai, amat tusi Jipun nya, kami duai lalu terejun ka ai, ngulih-mengulih, enda lama ngisi bakul kami duai, bukih amat kami duai ikan. Maya deka angkat mulai kediri, tepedaka siku ikan agi idup besai amat. Kami duai sama terejun, nangkap lalu ngerendut ba dada, laban licin nyau tebelecut. Maya deka nangkap baru, bisi dua buah bilun perang terebai mansa nya dia. Ku iya nanya aku, kati enda meda tua bilun nya? Ku saut aku, engka enda! Nya mih maya kami duai deka nangkap ikan nya baru, Meda dua buah bilun perang datai muai bum sereta nimbak ngerambang. Ari nya kami duai lari lalu belalai, udah nya kami duai melenang nyemerangka tebing seberai. Nyau deka luput baru datai ditebing sepiak sungai nya. Datai ditebing dia, maya nikika pantai, meda siku baya (jagu) pemadu besai, nasit enda nganu, iya begaut terejun kalam ai. Pantai ke endur niki, sebuah pulau mit. Sekali bisi sigi bum labuh nampis pun kayu ketempat endur belindung. Iya udah lama dulu datai dipunjung bukit lalu nganti aku dia. Kami duai, nyau pukul 4 lemai baru ngejangka tempat nya, nadai makai tengari sereta pulai jari kusung!